Het historische orgel werd hersteld
|
|
|
Naar aanleiding van de restauratie van het orgel in de kerk van Sint Jacob de Meerdere kan u op deze pagina heel wat informatie lezen over het instrument, zijn bouwer en de voorbije restauratie.
1. Inleiding
Orgels: iedereen kent ze wel en toch is het instrument voor velen vreemd. Het orgel heeft immers in onze samenleving te lijden onder een negatief imago: het instrument wordt ervaren als te kerkelijk, te groot, te saai… Maar orgels zijn door hun veelzijdigheid juist boeiend, door hun bouw zijn zij in staat verschillende klanken en dus ook emoties op te wekken. Bovendien is het orgel slechts in de loop van de geschiedenis het typische kerkinstrument geworden.
Orgels vind je zo vaak achteraan in de kerk, op een verhoog of doksaal, en daardoor stellen ze zich wat afzijdig op en zijn ze eigenlijk onbekend. Ook het orgel in Hoeke is een onbekend instrument. Slechts weinigen kennen de waarde en geschiedenis van het orgel.
2. Beschrijving van het instrument
Het orgel werd gebouwd in 1858 door orgelbouwer Pieter Loncke uit Hoogstade (een huidige deelgemeente van Alveringem). Het is een vroeg voorbeeld van de orgelkunst van deze orgelmaker. Het bouwjaar van het orgel vinden we binnenin het instrument op 2 plaatsen terug: op de pijpenstok van het register Traversière 8v sup. en op de pijpenstok van het register Cornet. Ook in het kerkarchief zijn verschillende verwijzingen te vinden naar de bouw van het orgel in 1858. Zo kunnen we lezen dat “voerman Berg” uit Hoogstade instond voor het transport van Hoogstade naar Hoeke. De totale kostprijs van het orgel bedroeg 933 francs. Na de bouw van het orgel in de kerk, werd het instrument door de toenmalige kerkmeesters met grote vreugde goedgekeurd.
Als we de uiterlijke verschijning van het instrument bekijken, merken we op dat het orgel gebouwd werd in een eenvoudige orgelkast in de postklassieke stijl. Centraal bestaat het orgel uit een hoger, halfrond uitspringend middengedeelte (pijpentoren) met 5 pijpen, die omgeven wordt door 2 afdalende, vlakke velden met elk 9 pijpen. Alle pijpen in het front zijn sprekend.
Enkele typische kenmerken van de stijl van Pieter Loncke vinden we bij de versiering van de kast terug: de verwerking van de engelenkopjes op de zijtorens of de versierende elementen in de vorm van voluten zijn hiervan passende voorbeelden. Deze orgelkast was oorspronkelijk geschilderd in een eikimitatie, sinds begin jaren ’70 werd de orgelkast, de doksaalbalustrade en de toegangsdeur geverfd in een roodbruine verf. Alhoewel deze ingreep niet bijster kunstvol is, werd deze behouden bij de restauratie om financiële redenen.
Het orgel heeft volgende technische kenmerken met deze registers of stemmen:
Bourdon 8v
Flûte Traversière 8v sup.
Prestant 4v
Flûte 4v gedeeld in bas en sup.
Doublette 2v
Cornet III (op de windlade, samenstelling: 4v, 2 2/3, 2v)
Clairon 4v
Tremulant
Tessituur: manuaal met 54 toetsen (C tot f’’)
geen pedaal
De windvoorziening bestaat uit 1 nieuwe magazijnbalg. De bediening gebeurt met een elektrische ventilator of zoals oorspronkelijk met de oude handpomp.
Als we de dispositie nader bekijken, merken we op dat het orgel gebouwd werd in een periode van ommekeer. Het romantische ideaal rond muziek kwam op gang waardoor de Vlaamse barokstijl met haar typische kenmerken uit de mode geraakte.
Hierdoor zijn er enkele eigenaardigheden vast te stellen bij de keuze van het klankbeeld:
Het inbouwen van het orgelregister “Traversière 8v sup.” waarmee de klank van een dwarsfluit wordt nagebootst is te beschouwen als een stap in de richting van de romantiek.
Ook het delen van het register “Flûte 4v.” in bas en discant is toch wel merkwaardig en uitzonderlijk.
Het register “Clairon 4v” heeft door de enge bouw van de pijpen een eerder nasale klank. Bovendien is dit tongwerkregister niet gedeeld; in de Vlaamse orgelbouw uit de 17de, 18de en begin 19de eeuw was dit wel het geval.
Het klankbeeld van het orgel is verfijnd, vooral in zijn kleine registraties. Dit houdt in dat de kerkruimte op een mooie wijze de klanken bij het verschillend combineren van 2 tot 3 registers heel mooi laat uitkomen. Hoe kleinschalig het orgel ook is (slechts 7 registers), door de originele dispositie zijn er toch heel wat registratiemogelijkheden.
De pijpen van de Prestant 4v uit het front, voor de restauratie.
| 3.
Orgelbouwer
Pieter Loncke
|
|
|
Pieter Albertus Loncke werd geboren te Hoogstade in 1821. Hij was de zoon van een landbouwer-wever en was als jongeman bezeten door alles wat met mechaniek te maken had. In 1837, op 16-jarige leeftijd, kwam hij in contact met de toen 28 jarige orgelmaker Charles-Louis Van Houtte uit Vichte. Orgelbouwer Van Houtte was eveneens een zoon van een landbouwer. Wellicht hadden zij veel persoonlijke overeenkomsten en dezelfde liefhebberij voor orgels, waardoor er een vriendschapsrelatie ontstond tussen beiden.
Volgens een mondelinge overlevering zou Pieter Loncke als leerjongen gewerkt hebben in het atelier van Charles-Louis Van Houtte. Op deze manier leerde hij het orgelbouwervak, alhoewel Pieter Loncke zich ook vormde als autodidact op basis van het boek geschreven door Dom Bédos de Celles “L’Art du Facteur d’Orgue, 1766-1778” waarin de orgelbouw heel precies omschreven wordt.
|
Op 21 jarige leeftijd, dus na 5 jaar leerschool, bouwt Pieter Loncke zijn eerste instrument. Het orgel in Buysscheure (Frans-Vlaanderen) werd gebouwd in 1842 en is het begin van een lange orgelmakerstraditie.
Samen met zijn broer Franciscus Loncke (soms Frederik genoemd) richt Pieter Loncke een zelfstandig orgelbedrijf op in Hoogstade, zijn geboortedorp. Door zijn goede verstandhouding met zijn leermeester Van Houtte, kwam het tot een stilzwijgende verdeling van het werkterrein: Pieter Loncke werkte meer in de Westhoek langs de beide zijden van de huidige landsgrens. In vele kerken (vooral in de IJzerstreek maar ook in het huidige Frans-Vlaanderen) bouwde hij een orgel. Ondermeer in Lo (1843), Bissezele (Frans-Vlaanderen) (1843), Bredene (< 1850), Steenkerke (1851), Pollinkhove (1856), bij ons in Hoeke (1858) maar ook in het naburige dorp Lapscheure (1858),, Poperinge (klooster)(1863), Vinkem (1867), Koksijde (1881), enz. Vanaf 1889 nam zijn zoon Frederik Loncke het bedrijf van zijn vader over.
Naast zijn activiteiten als orgelbouwer zelf, voerde hij samen met zijn broer ook verschillende onderhoudswerkzaamheden uit aan andere, oudere orgels vb. Poperinge, Stalhille, Haringe, Desselgem en Ichtegem. Dit hield gewoon onderhoud in (stemmen, reinigen) maar ook verbouwingen of verplaatsingen naar een nieuwe of andere kerk.
Pieter Loncke stierf te Hoogstade op 76-jarige leeftijd in 1897.
|
4. De restauratie van het orgel
Omdat het orgel in belangrijke mate zijn historisch karakter doorheen de vele jaren behouden had, was het duidelijk dat bij het opstellen van het restauratiedossier een terugkeer naar de begintoestand van het orgel in zijn bouwjaar 1858 wenselijk was.
Het orgel was niet meer bespeelbaar sinds 1995. Op 10 maart 1999 werd de orgeldeskundige Jef Braekmans uit Vorselaar aangesteld. Zijn ontwerp voorzag in het volledige herstel van alle orgelpijpen en mechanische onderdelen van het instrument. Ook de orgelkast wordt hersteld en het doksaal kreeg een nieuwe vloer. De wijzigingen aan het klankbeeld van het instrument, aangebracht door orgelbouwer Charles Anneessens in 1898, worden verwijderd. Bij deze verbouwing verdwenen de pijpen van de Clairon 4v en de discant van de Doublette 2v. In de plaats hiervan kwam een Salicional 8v en een Montre 8v. Deze wijziging paste helemaal niet in het klankbeeld van het instrument. Daarom werden deze minderwaardige pijpen verwijderd en werd een getrouwe kopie gereconstrueerd van de verdwenen pijpen. Het orgel klinkt dus opnieuw zoals het oorspronkelijk gebouwd werd. Het instrument werd hierbij geïntoneerd op basis van de originele intonatiegegevens en de oude toonhoogte.
Na de openbare aanbesteding op 25 oktober 2001 werd het bevel tot aanvang van de werken gegeven aan de firma Pels & Van Leeuwen uit ’s Hertogenbosch (Nederland) op 2 september 2002. De eigenlijke uitvoering van de restauratiewerken startte op 19 november 2002. Alle pijpen en mechanische onderdelen werden voor herstel meegenomen naar het atelier van de orgelbouwer, waar ze met zorg en vakmanschap opnieuw hun oorspronkelijke luister terugkregen. In de periode maart-april 2003 streek het personeel van de firma dan neer in de kerk. Met veel kennis en geduld werden de mechanische delen van het orgel opnieuw gemonteerd en werden de pijpen geplaatst. Na deze werken werd eind april gestart met de intonatie van de pijpen. Het orgel werd opnieuw tot leven gewekt, en het resultaat werd dan merkbaar.
5. Wijding en inspeling van het orgel
Op zaterdag 24 mei 2003 was het dan de grote dag: het orgel werd voor de eerste
maal opnieuw gebruikt bij het opluisteren van de misviering. Voorafgaand werd
het instrument toevertrouwd aan Gods zegen. Bij deze gelegenheid werden de
stoelen in de kerk in een andere opstelling geplaatst, zodat iedereen het orgel
ook eens goed kon bekijken. Een receptie na de dienst bood de gelegenheid om bij
te praten over de klank van het orgel. De parochie kon opnieuw trots zijn op
haar orgel, en draagt het instrument sinds deze avond opnieuw in haar hart.
Op zondag 14 september 2003 om 15 uur werd het orgel dan officieel ingespeeld
tijdens een concert op Open Monumentendag. De kerkfabriek en de stad Damme
sloegen hiervoor de handen in elkaar. Voor een bomvolle kerk met meer dan 200
aanwezigen, brachten organist Peter Ledaine (Oostende) en sopraan Inge Zutterman
(Brugge) een gevarieerd muzikaal programma dat op de waardering kon rekenen van
de toehoorders. Onder een stralende zon kon na afloop van het concert nagepraat
worden op de receptie aangeboden door de stad Damme.
Om het orgel in de toekomst blijvend onder de aandacht te brengen, is er het
initiatief van de parochieraad om gastorganisten regelmatig de kans te geven dit
instrument te bespelen tijdens een liturgische dienst. Op deze manier willen we
niet alleen de verschillende klankkleuren van het orgel maar ook verschillende
muzikale werken laten weerklinken in de kerk. Wie zelf interesse heeft om het
orgel eens te bespelen, mag hiervoor altijd contact opnemen met de webmaster.